Akıcılık Bozuklukları Nedir? Kekemelik ve Hızlı-Bozuk Konuşma

Etkili iletişim yalnızca doğru sesleri üretmekten veya yeterli kelime bilgisine sahip olmaktan ibaret değildir. Konuşmanın akıcılığı, hızı, ritmi ve zamanlaması da iletişimin önemli bileşenlerindendir. Konuşma sırasında ses, hece, kelime veya ifadelerin beklenmedik şekilde tekrarlanması, seslerin uzatılması, konuşmanın kesilmesi ya da konuşma hızının ve ritminin belirgin şekilde bozulması, bireyin iletişim sürecini etkileyebilir.

Bu tür güçlükler genel olarak akıcılık bozuklukları başlığı altında ele alınmaktadır. Akıcılık bozukluklarının en sık bilinen türleri kekemelik ve hızlı-bozuk konuşmadır.

Akıcılık Nedir?

Akıcılık; konuşmanın uygun bir hız, ritim, süreklilik ve çaba düzeyiyle üretilebilmesini ifade eder.

Ancak akıcı konuşmak, konuşma sırasında hiçbir tekrar veya duraksamanın olmaması anlamına gelmez. Günlük konuşmada herkes zaman zaman kelime tekrarları yapabilir, “eee”, “ııı” gibi doldurucular kullanabilir veya düşünmek için kısa süreli duraklamalar yaşayabilir.

Önemli olan, bu durumların sıklığı, türü, konuşmanın genel akışını ne ölçüde etkilediği ve bireyin iletişim deneyimine nasıl yansıdığıdır.

Kekemelik Nedir?

Kekemelik, konuşma akışında istemsiz kesintilerle karakterize bir akıcılık bozukluğudur. Kekemelik sırasında ses, hece veya kelime tekrarları; ses uzatmaları ve konuşma blokları görülebilir.

Örneğin;

• “B-b-b-ben de gelmek istiyorum.”
• “Mmmm-masaya koy.”
• “Ben... [blok] bugün okula gittim.”

gibi konuşma örüntüleri ortaya çıkabilir.

Kekemelik yalnızca konuşmada görülen tekrar veya uzatmalardan ibaret değildir. Bazı bireylerde konuşma sırasında göz kırpma, yüz veya baş hareketleri, beden hareketleri ya da belirli kelimelerden kaçınma gibi ikincil davranışlar da görülebilir.

Bunun yanında kekemeliğin bireyin konuşmaya ilişkin düşüncelerini, duygularını ve iletişim davranışlarını da etkileyebilmesi mümkündür.

Çocuklarda Kekemelik

Çocukluk döneminde konuşma ve dil becerilerinin hızlı gelişimi sırasında akıcılıkta geçici değişiklikler görülebilir. Bazı çocuklarda bu durum kendiliğinden azalabilirken, bazı çocuklarda kekemelik devam edebilir.

Bu nedenle çocuğun konuşmasındaki akıcılık güçlüğünü yalnızca “geçici bir dönem” olarak değerlendirmek veya çocuğun mutlaka kendiliğinden düzeleceğini düşünmek doğru değildir.

Kekemeliğin değerlendirilmesinde çocuğun;

• kekemelik sıklığı ve türleri,
• kekemeliğin ne zamandır devam ettiği,
• ailede kekemelik öyküsü,
• çocuğun konuşmaya yönelik tutumu,
• iletişimden kaçınma davranışları,
• eşlik eden fiziksel davranışlar,
• dil ve konuşma gelişimi

bir bütün olarak ele alınmalıdır.

Hızlı-Bozuk Konuşma Nedir?

Akıcılık bozuklukları yalnızca kekemelikten oluşmaz. Hızlı-bozuk konuşma, konuşma hızının veya ritminin iletişimin anlaşılabilirliğini olumsuz etkileyecek şekilde düzensizleşmesiyle karakterize bir konuşma bozukluğudur.

Hızlı-bozuk konuşan bireylerde konuşma hızı zaman zaman belirgin şekilde artabilir. Bunun sonucunda seslerin, hecelerin veya kelimelerin birbirine yaklaşması; kelime ve cümlelerin tamamlanmadan bırakılması; duraklamaların düzensizleşmesi ve konuşmanın anlaşılmasının güçleşmesi görülebilir.

Örneğin birey çok hızlı konuştuğunda bazı kelimeleri “yutuyor” gibi algılanabilir veya cümle içerisindeki sözcüklerin sınırlarını takip etmek zorlaşabilir.

Hızlı-bozuk konuşmada yalnızca konuşma hızına bakmak yeterli değildir. Konuşmanın ritmi, düzenliliği, anlaşılabilirliği ve bireyin kendi konuşma özelliklerine ilişkin farkındalığı da değerlendirilmelidir.

Kekemelik ile Hızlı-Bozuk Konuşma Aynı Şey Midir?

Hayır.

Her iki durum da akıcılık bozuklukları kapsamında değerlendirilse de konuşma özellikleri birbirinden farklıdır.

Kekemelikte temel olarak konuşma akışındaki istemsiz kesintiler ön plana çıkarken, hızlı-bozuk konuşmada konuşma hızının ve ritminin düzensizliği ile buna bağlı anlaşılabilirlik güçlükleri daha belirgin olabilir.

Bununla birlikte aynı bireyde birden fazla akıcılık özelliğinin birlikte görülmesi mümkündür. Bu nedenle değerlendirme sırasında yalnızca tek bir belirtiye odaklanmak yerine bireyin konuşması bütüncül olarak ele alınmalıdır.

Akıcılık Bozukluklarının Nedenleri Nelerdir?

Akıcılık bozukluklarının ortaya çıkmasında tek bir nedenden söz etmek çoğu zaman mümkün değildir.

Özellikle kekemeliğin gelişiminde genetik, nörofizyolojik, dilsel ve çevresel etkenlerin birbiriyle etkileşim içerisinde rol oynadığı düşünülmektedir.

Bu nedenle kekemeliğin ebeveynlerin çocuğa yanlış konuşma modeli sunmasından veya çocuğun yaşadığı tek bir olaydan kaynaklandığını düşünmek doğru değildir.

Benzer şekilde çocuğun heyecanlandığında, yorulduğunda veya hızlı konuştuğunda kekemeliğinin artması, bu durumların tek başına kekemeliğin nedeni olduğu anlamına gelmez. Bu tür faktörler konuşmadaki akıcılık güçlüğünün görünürlüğünü veya şiddetini etkileyebilir.

Akıcılık Bozuklukları Nasıl Değerlendirilir?

Akıcılık bozukluklarının değerlendirilmesi yalnızca çocuğun veya yetişkinin kaç kez takıldığını saymaktan ibaret değildir.

Dil ve Konuşma Terapisti değerlendirme sırasında;

• konuşmadaki akıcısızlıkların türünü ve sıklığını,
• tekrar, uzatma ve blokların özelliklerini,
• konuşma hızını ve ritmini,
• konuşmanın anlaşılabilirliğini,
• eşlik eden fiziksel davranışları,
• kaçınma ve erteleme davranışlarını,
• bireyin kekemeliğe ilişkin düşünce ve duygularını,
• iletişim ortamlarındaki değişkenlikleri

birlikte değerlendirir.

Çocuklarda ayrıca dil gelişimi, iletişim becerileri ve aileden alınan bilgiler de değerlendirme sürecinin önemli bir parçasıdır.

Akıcılık Bozukluklarında Terapi Nasıl İlerler?

Terapi yaklaşımı bireyin yaşına, ihtiyaçlarına, akıcılık güçlüğünün özelliklerine ve iletişim hedeflerine göre belirlenir.

Özellikle kekemelik terapisinde amaç her zaman “hiç kekelememek” değildir. Terapi sürecinde bireyin iletişim becerilerini güçlendirmek, konuşmaya ilişkin olumsuz duygu ve düşüncelerle çalışmak, kaçınma davranışlarını azaltmak ve kişinin iletişim içerisinde kendisini daha rahat ifade edebilmesini desteklemek önemli hedefler arasında yer alabilir.

Çocuklarla çalışırken ailelerin terapi sürecine dahil edilmesi ve çocuğun günlük iletişim ortamlarının desteklenmesi de önemli bir yere sahiptir.

Hızlı-bozuk konuşmada ise konuşma hızının fark edilmesi ve düzenlenmesi, uygun duraklamaların kullanılması, ritmin yapılandırılması, konuşmanın anlaşılabilirliğinin artırılması ve kişinin kendi konuşma özelliklerine ilişkin farkındalığının geliştirilmesi üzerine çalışmalar yapılabilir.

Ebeveynler Çocuğuna Nasıl Destek Olabilir?

Çocuğun konuşmasındaki akıcısızlıklar karşısında ebeveynlerin iletişim sırasında çocuğu sürekli düzeltmesi veya konuşmasını tamamlamaya çalışması önerilmez.

Bunun yerine;

• çocuğun sözünü kesmeden dinlemek,
• konuşmasını tamamlaması için zaman tanımak,
• göz teması ve doğal bir dinleme tutumu sürdürmek,
• “Yavaş konuş”, “Düzgün söyle”, “Takılma” gibi doğrudan uyarılardan kaçınmak,
• konuşmanın içeriğine odaklanmak

çocuğun iletişim sırasında kendisini daha rahat hissetmesine yardımcı olabilir.

Özellikle çocuğun konuşmasındaki akıcısızlıkların arttığı dönemlerde ebeveynlerin kaygılarının da artabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle doğru bilgiye ulaşmak ve gerektiğinde bir uzmandan destek almak önemlidir.

Ne Zaman Bir Uzmandan Destek Alınmalı?

Çocuğun konuşmasındaki akıcısızlıkların sıklaşması, uzun süre devam etmesi, blokların belirginleşmesi, konuşma sırasında fiziksel zorlanmaların ortaya çıkması veya çocuğun konuşmaktan kaçınmaya başlaması durumunda bir Dil ve Konuşma Terapistinden değerlendirme alınması uygun olacaktır.

Bunun yanında yetişkinlerde de kekemeliğin veya hızlı-bozuk konuşmanın iş, eğitim, sosyal yaşam ya da kişilerarası iletişimi etkilemesi profesyonel destek için önemli bir göstergedir.

Akıcılık bozukluklarında değerlendirme ve terapi için belirli bir yaşın beklenmesi gerektiği düşüncesi her durumda doğru değildir. Özellikle çocukluk döneminde erken değerlendirme, çocuğun ve ailesinin ihtiyaçlarının belirlenmesi açısından önem taşır.

Özetle

Akıcılık bozuklukları, bireyin konuşma akışını ve iletişim deneyimini farklı şekillerde etkileyebilen konuşma bozukluklarıdır. Kekemelik ve hızlı-bozuk konuşma aynı başlık altında değerlendirilse de ortaya çıkış biçimleri ve terapi ihtiyaçları birbirinden farklı olabilir.

Akıcılıkta yaşanan güçlüklerin değerlendirilmesinde yalnızca konuşmada meydana gelen tekrar, uzatma veya hız değişikliklerine değil; bireyin iletişim davranışlarına, konuşmaya ilişkin tutumlarına ve günlük yaşamda iletişimden ne ölçüde etkilendiğine de bakılması gerekir.

Doğru değerlendirme ve bireyin ihtiyaçlarına uygun bir terapi yaklaşımı ile iletişim becerilerinin desteklenmesi ve iletişim sürecinin daha işlevsel hâle getirilmesi mümkündür.